Ούτε ένα, ούτε δύο, αλλά δώδεκα έργα του Θεόφιλου, που ανήκουν στη συλλογή του «Μουσείου Θεόφιλου» στη Μυτιλήνη, ταξίδεψαν στην Ύδρα με αφορμή τα 200 χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης.
Η μετακίνηση των έργων λόγω της κήρυξης τους, σε μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς ήταν πολύ δύσκολη. Για να πραγματοποιηθεί η συγκεκριμένη έκθεση «Η Ιστορία είναι άνεμος…» στο Ιστορικό Αρχείο-Μουσείο Ύδρας (ΙΑΜΥ), χρειάστηκαν πολύμηνες προσπάθειες και ένα Μνημόνιο Συνεργασίας, μεταξύ του Δήμου Μυτιλήνης και του ΙΑΜΥ, ώστε να εξασφαλιστούν οι απαραίτητες άδειες.
Στα εγκαίνια της έκθεσης, παραβρέθηκαν στο νησί σημαντικές προσωπικότητες, όπως η Παλόμα Πικάσο και ο διευθυντής του Μουσείου Ακροπόλεως Νίκος Σταμπολίδης. Η Διευθύντρια του Μουσείου Ντίνα Αδαμοπούλου ανέφερε χαρακτηριστικά: «Η ιστορία ήταν το Οξυγόνο του Μυτιληνιού λαϊκού ζωγράφου, την ανάσαινε βαθιά και αχόρταγα».
Τα έργα του λαϊκού ζωγράφου είναι όλα εμπνευσμένα από τον Ελληνικό Επαναστατικό Αγώνα. «Ο Αθανάσιος Διάκος», «Ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα», «Ο θάνατος του Μάρκου Μπότσαρη», ο «Αποχαιρετισμός του Γάλλου Αντιναυάρχου» και άλλα πολλά.
Λίγα λόγια για τη ζωή του μεγάλου ζωγράφου
Ο Θεόφιλος γνώρισε τη ζωγραφική μέσα στην εκκλησία, κοντά στον αγιογράφο παππού του. Ήταν ένα πολύ ιδιαίτερο παιδί, μίας φτωχικής και πολυμελούς οικογένειας. Αριστερόχειρ και τραυλός, πολλές φορές γινόταν αντικείμενο πειραγμάτων από τους συνομήλικούς του, γι’ αυτό κατέφευγε στη δική του μοναξιά, κλειδωνόταν στο υπόγειο του σπιτιού του και ζωγράφιζε τραγουδώντας κλέφτικα τραγούδια. Πολλά ήταν τα παρατσούκλια που του είχανε δώσει, «ζερβοκουτάλας» γιατί ήταν αριστερόχειρας, «μισακάτης» γιατί έπαιρνε το ένα τρίτο του εισοδήματος και «αχμάκης» δηλαδή κουτός.
Η αγάπη του για την πατρίδα τον έκανε να εγκαταλείψει την καθημερινή ένδυση και να φοράει φουστανέλα, έχοντας πάντα στο νου του, τους ήρωες που θαύμαζε και απεικόνιζε στα έργα του.
Σε ηλικία 18 ετών φεύγει από την Μυτιλήνη περνάει λίγα χρόνια της ζωής του, στη Σμύρνη και καταλήγει στην Αθήνα. Προσπάθησε να καταταγεί στον στρατό αλλά δεν έγινε δεκτός . Ο Βόλος γίνεται το καταφύγιο του, για σχεδόν 30 χρόνια. Ζωγράφιζε όπου έβρισκε για ένα πιάτο φαγητό και λίγο κρασί. Ζωγράφισε σπίτια, καφενεία, ταβέρνες, την εκκλησία της Αγ. Μαρίνας (στις Μηλιές). Τις Απόκριες ντυνόταν σαν τον Μέγα Αλέξανδρο ή σαν ήρωας της Ελληνικής Επανάστασης, με εξοπλισμό και κουστούμια που τα έφτιαχνε ολομόναχος!
Στο βιβλίο του ο λαογράφος Κίτσος Μακρής αφηγείται μία ενδιαφέρουσα ιστορία: «Πήρε παραγγελία από κάποιον φούρναρη να του ζωγραφίσει στον τοίχο το πορτρέτο του. Ο Θεόφιλος άρχισε να το ζωγραφίζει τη στιγμή που έβαζε στο φούρνο τα ψωμιά του. Αλλά αντί να τοποθετήσει το φουρνιστήρι οριζόντιο το γύρισε κάθετα, χωρίς ίχνος προοπτικής και επάνω του τοποθέτησε το ψωμί. Όταν του παρατηρήθηκε ότι έτσι το ψωμί θα έπεφτε απάντησε: ‘Έννοια σου και μόνον τα αληθινά ψωμιά πέφτουν τα ζωγραφισμένα στέκονται, στη ζωγραφιά πρέπει όλα να φαίνονται”.»
Για την οριστική του επιστροφή στη Μυτιλήνη, αφορμή στάθηκε ένα επεισόδιο που εκτυλίχθηκε σε ένα καφενείο στο Πήλιο, όταν κάποιος για να διασκεδάσει τους παρευρισκόμενους έριξε τον Θεόφιλο από τη σκάλα ενώ πραγματοποιούσε μία τοιχογραφία. Πολλά από τα έργα αυτής της περιόδου χάθηκαν, λόγω φυσικής φθοράς ή λόγω καταστροφής από τους κατόχους τους.
Ο τραγικός θάνατός του
Η μικρότερη από τα επτά αδέλφια του Θεόφιλου, Φώτω αφηγείται το πικρό τέλος του θανάτου του: «Τον φώναξε ένας πλούσιος να του ζωγραφίσει μερικά κάδρα σαν είδε πως η τέχνη του είχε αξία και του έδωσε μπαγιάτικο φαγί από ψάρια και κρέας. Ο καημένος τα πήρε, γιατί στη χάση και στη φέξη έτρωγε τέτοια φαγητά και σαν πήγε στο δωμάτιό του, τα έφαγε με όρεξη κι άφησε τα μισά να τα γιοματίσει και ταχιά. Αλλά δεν πρόλαβε. Ήταν χαλασμένα, ούτε του σκυλιού τους δεν τα δίνανε, τον πειράξανε και τη νύχτα της Παραμονής του Ευαγγελισμού του 1934 πέθανε από δηλητηρίαση. Τον πήρε ο Δήμος άρον-άρον και τον έθαψε. Δεν προκάναμε να τον ασπαστούμε, ούτε να τον δούμε».
Μεγάλοι καλλιτέχνες μιλούν για τον Θεόφιλο
Ο Τσαρούχης αναφέρει τα εξής: «Το χρώμα τους φτάνει που εκφράζει ευτυχία, ξεγνοιασιά και συγχρόνως εκστασιακή αυτοσυγκέντρωση. Έχουν μίαν απίστευτη ποιότητα στην ύλη τους, μία δυνατή συνείδηση των κανόνων του έργου τέχνης, με την ανατολίτικη και βυζαντινή σημασία του όρου».
Ο Οδυσσέας Ελύτης είπε χαρακτηριστικά: «Επιστρέφοντας από την Αμερική τον Ιούνιο του 1961 σταμάτησα για λίγες μέρες στο Παρίσι καθώς βγήκα να χαζέψω στους δρόμους, το πρώτο πράγμα που είδα ήταν σε μία βιτρίνα βιβλιοπωλείου όπου συνήθιζα να πηγαίνω άλλοτε, τη μεγάλη αφίσα της Έκθεσης του Θεόφιλου, που είχε ανοίξει ακριβώς εκείνη την εβδομάδα στις αίθουσες του Λούβρου. Η καρδιά μου άρχισε να χτυπά δυνατά. Ε, λοιπόν ναι. Υπήρχε δικαιοσύνη σε αυτόν τον κόσμο!».
Η Έκθεση « Η Ιστορία είναι άνεμος…» θα βρίσκεται στο Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας έως τις 15 Οκτωβρίου 2021 (τηλ. 229080-52355). Ωράριο λειτουργίας: Δευτέρα- Κυριακή: 09.00-16.00 & 19.30-21.00. http://www.iamy.gr/
