Σαν σήμερα, 569 χρόνια πριν, την 29η Μάιου 1453 συνέβη το κοσμοϊστορικό γεγονός της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης. Ίσως η σημαντικότερη στιγμή για τον ελληνισμό, η οποία συνιστά και το τυπικό τέλος του μεσαιωνικού ελληνικού κράτους.
Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον οθωμανικό στρατό, με επικεφαλής τον σουλτάνο Μωάμεθ Β΄υπήρξε το αποτέλεσμα της πολιορκίας της βυζαντινής πρωτεύουσας, της οποίας Αυτοκράτορας ήταν ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος. Η πολιορκία διήρκεσε 53 ημέρες από τις 6 Απριλίου έως την Τρίτη, 29 Μαΐου 1453 (Ιουλιανό ημερολόγιο). Η άλωση αυτή της Κωνσταντινούπολης, σήμανε και το τέλος της υπερχιλιετούς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η παρακμή έφερε την ‘Αλωση
Το Βυζάντιο ήταν ήδη εξασθενημένο και διαιρεμένο τους τελευταίους δύο αιώνες, και τίποτα δεν θύμιζε την αίγλη της παλιάς Αυτοκρατορίας. Οι εμφύλιες διαμάχες, οι θρησκευτικές έριδες, η Άλωση του 1204 από τους Σταυροφόρους και αργότερα, η επανάκτησή της το 1261, η άσχημη οικονομική κατάσταση, η φυγή ανθρώπινου δυναμικού και η επικράτηση του φεουδαρχισμού είχαν καταστήσει την πάλαι ποτέ Αυτοκρατορία ένα «φάντασμα» του ένδοξου παρελθόντος της.
Η Κωνσταντινούπολη που έπεσε το 1453 δεν ήταν η πόλη των χρόνων της ακμής της. Ήταν μια σκιά του εαυτού της, με πολλές περιοχές της ερειπωμένες, καθώς ο πληθυσμός της είχε αποδεκατιστεί από τον μεγάλο λιμό που την είχε πλήξει περίπου έναν αιώνα πριν. Επί πλέον η Άλωση του 1453 δεν ήταν καν η πρώτη. Είχε προηγηθεί η πολύ πιο σημαντική άλωση του 1204.
Η κατάληψη της Καλλίπολης το 1354 από τους Οθωμανούς, η οποία έφερε ορδές φανατικών μουσουλμάνων πολεμιστών στην Ευρώπη, σταδιακά κύκλωσε εδαφικά το Βυζάντιο, το οποίο έγινε το 1373 φόρου υποτελές στον Οθωμανό σουλτάνο. Έτσι, η Άλωση ήλθε ως φυσικό αποτέλεσμα και της αδιάκοπης επέκτασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην ευρύτερη περιοχή.
Η προετοιμασία για την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης
Στις αρχές του 1453 ο Μωάμεθ ξεκινά την προετοιμασία για την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης. Με «επιχειρησιακό κέντρο» την Αδριανούπολη συγκροτεί στρατό 150.000 ανδρών και ναυτικό 400 πλοίων. Αξιοσημείωτο ήταν το σύγχρονο πυροβολικό που διέθετε κατασκευασμένο από Σάξονες τεχνίτες.
Τα πρώτα οθωμανικά αποσπάσματα έκαναν την εμφάνιση τους στις 2 Απριλίου, ενώ ολόκληρο το στράτευμα έφτασε σταδιακά έξω από τα τείχη της πόλης έως στις 5 Απριλίου.
Όσον αφορά τη διάταξη των αντιπάλων, ο αυτοκράτορας με τα καλύτερα στρατεύματά του ανέλαβε την υπεράσπιση του μεσαίου τμήματος των χερσαίων τειχών (Μεσοτειχίου), που ήταν και τα πιο ευπρόσβλητα, γιατί σ΄ εκείνο το σημείο τα διέσχιζε κάθετα ο χείμαρρος Λύκος. Απέναντί του τάχθηκε ο σουλτάνος με τους γενίτσαρους και άλλες επίλεκτες μονάδες, καθώς και το μεγάλο κανόνι που κατασκεύασε ο Ουρβανός.
Στις 7 Απριλίου, ο σουλτάνος βρίσκεται μπροστά από την Πύλη του Αγίου Ρωμανού και κηρύσσει επίσημα την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης, αφού πρώτα, σύμφωνα με τα έθιμα της εποχής, ζητά να παραδοθεί η πόλη υποσχόμενος, ότι θα σέβονταν την ζωή και την περιουσία των κατοίκων. Η πρόταση απορρίφθηκε από τους βυζαντινούς
Στις 22 Απριλίου, ο στόλος των Τούρκων διεισδύει εντός του Κεράτιου κόλπου. Για τον σκοπό είχε κατασκευαστεί στην κοιλάδα μεταξύ των λόγγων, ένα είδος ξύλινης εξέδρας, επάνω από την οποία σύρθηκαν- με τη βοήθεια πλήθους ανθρώπων που ήταν στη διάθεση του Μωάμεθ Β΄- τα οθωμανικά πλοία, που είχαν τοποθετηθεί πάνω σε τροχούς.
Στις 21 Μαΐου, ο σουλτάνος έστειλε πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη ζητώντας την παράδοση της πόλης με την υπόσχεση να επιτρέψει στον Αυτοκράτορα και σε όσους το επιθυμούσαν να φύγουν με τα υπάρχοντά τους. Επίσης, θα αναγνώριζε τον Κωνσταντίνο ως ηγεμόνα της Πελοποννήσου και θα εγγυόταν για την ασφάλεια και την περιουσία του πληθυσμού που θα παρέμενε στην πόλη. Οι αντιπροτάσεις του Κωνσταντίνου διαπνέονταν από πνεύμα αξιοπρέπειας και αποφασιστικότητας. Για την Κωνσταντινούπολη όμως δήλωσε:
Τὸ δὲ τὴν πόλιν σοὶ δοῦναι οὔτ’ ἐμὸν ἐστίν οὔτ’ ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ• κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως άποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν.
Σε σύγχρονη απόδοση:
Το να σου (παρα)δώσω όμως την πόλη ούτε σε εμένα επαφίεται ούτε σε άλλον από τους κατοίκους της• διότι με κοινή απόφαση οι πάντες θα αποθάνουμε αυτοπροαίρετα και δεν θα υπολογίσομε τη ζωή μας.
Το χρονικό της Άλωσης
Η τελική έφοδος των Οθωμανών έγινε την Τρίτη το βράδυ, 29 Μαΐου (αποφράς ημέρα), μεταξύ 01.00 και 02.00. Μόλις δόθηκε το σύνθημα η πόλη υπέστη συνδυασμένη επίθεση από τρεις πλευρές συγχρόνως. Οι δύο πρώτες επιθέσεις αποκρούστηκαν. Όμως ο Μωάμεθ Β΄οργάνωσε πολύ προσεκτικά την τρίτη και τελευταία επίθεση. Με ιδιαίτερη επιμονή οι Τούρκοι επιτέθηκαν κατά του μέρους των τειχών το οποίο ήταν κοντά στην πύλη του Αγίου Ρωμανού (Πέμπτον), όπου πολεμούσε και ο ίδιος ο Αυτοκράτορας.
Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, που νωρίτερα απέκρουσε με υπερηφάνεια τις προτάσεις συνθηκολόγησης του Μωάμεθ, έπεσε ηρωικά μαχόμενος. Αφού έσφαξαν τους υπερασπιστές της Πόλης, οι Οθωμανοί Τούρκοι προέβησαν σε εκτεταμένες λεηλασίες και αιχμαλωσίες.
Όπως αναφέρουν ιστορικοί της εποχής εκείνης δόθηκε διαταγή για τριήμερη λεηλασία της πόλης. Ο άμαχος πληθυσμός της Κωνσταντινούπολης θανατωνόταν χωρίς διάκριση. Οι εκκλησίες με επικεφαλής την Αγία Σοφία, καθώς και τα μοναστήρια με όλο τους τον πλούτο λεηλατήθηκαν και βεβηλώθηκαν, ενώ οι ιδιωτικές περιουσίες έγιναν αντικείμενο αρπαγής και λαφυραγωγίας. Κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών χάθηκαν αναρίθμητοι πολιτιστικοί θησαυροί.
Το βράδυ, ο Μωάμεθ εισήλθε πανηγυρικά στην Αγία Σοφία και προσευχήθηκε στον Αλλάχ πάνω στην Αγίας Τραπέζης». Κατόπιν ο Πορθητής εγκαταστάθηκε στα αυτοκρατορικά ανάκτορα των Βλαχερνών.
Το τέλος του Μεσαίωνα & η έναρξη της Αναγέννησης
Απόρροια της Άλωσης ήταν η ανελέητη συνέχιση της εδαφικής προώθησης των Τούρκων στην Β. Αφρική και στην Κεντρική Ευρώπη. Στα τέλη του 17ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειό της, απειλώντας την Βιέννη. Πολλές φορές η Άλωση της Κωνσταντινούπολης χρησιμοποιείται από τους ιστορικούς ως γεγονός που σηματοδοτεί το τέλους του Μεσαίωνα και την έναρξη της Αναγέννησης και της Εποχής των Ανακαλύψεων.
Πολλοί μάλιστα εξ αυτών συμφωνούν στο ότι η μαζική μετακίνηση πολλών Ελλήνων από την Κωνσταντινούπολη στην Ιταλία λόγω της Άλωσης έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του περιεχομένου και της φιλοσοφίας που ακολούθησαν τα πρόσωπα της Αναγέννησης.
Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες, διοργανώνονται σε όλη την Τουρκία εκδηλώσεις προσπαθώντας να δείξουν την παντοδυναμία του καθεστώτος. Στόχος είναι η ανύψωση του ηθικού του τούρκικου λαού, ο αποπροσανατολισμός από τα σοβαρά οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η Τουρκία, αλλά και η προβολή του Τούρκου προέδρου.
Ο Ερντογάν φιλοδοξεί μέχρι το 2023, ημερομηνία συμβολική που αφορά την επέτειο της συμπλήρωσης 100 ετών από την ίδρυση της Τουρκικής «Δημοκρατίας» (29 Οκτωβρίου 1923), να έχει αφήσει τη δική του σφραγίδα στη σύγχρονη τουρκική ιστορία και να έχει αντικαταστήσει τον Μουσταφά Κεμάλ στο τουρκικό εθνικό υποσυνείδητο.
