Ιστορική πολιτική ανατροπή έφεραν οι πρόωρες βουλευτικές εκλογές της Κυριακής 25 Οκτωβρίου στη Σερβία. Η “Φοιτητική Λίστα” επικράτησε του συνασπισμού του Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ο οποίος αναγνώρισε την ήττα του. Σύμφωνα με τα νεότερα στοιχεία που μετέδωσε το Reuters, με καταμετρημένο σχεδόν το 99% των ψήφων, η “Φοιτητική Λίστα” συγκέντρωνε 52,7%, έναντι 39,2% του συνασπισμού υπό το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα. Η ίδια ενημέρωση της απέδιδε 139 από τις 250 έδρες, εξασφαλίζοντας αυτοδυναμία. Τα στοιχεία παρέμεναν προσωρινά.
Η συμμετοχή, σύμφωνα με την πρωινή ενημέρωση που δημοσίευσε η σερβική κυβέρνηση, διαμορφωνόταν στο 68,78%. Η κινητοποίηση αποτυπώνει το μέγεθος της πολιτικής σύγκρουσης: οι εκλογές εξελίχθηκαν σε αναμέτρηση για τη λειτουργία του κράτους και την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, δεν αρκεί για να απαντήσει στο δυσκολότερο ερώτημα: ποιος θα κυβερνήσει και με ποιον μηχανισμό θα λαμβάνει αποφάσεις;
Μια νίκη που δεν χωρά εύκολα σε κομματικές ταμπέλες
Η περιγραφή της επικράτησης ως «νίκης της Αριστεράς» αποτελεί βιαστική πολιτική ταξινόμηση. Το κοινό αίτημα για λογοδοσία, ανεξάρτητους θεσμούς και ελευθερία ενημέρωσης μπορεί να συσπειρώνει πολίτες διαφορετικών ιδεολογικών αφετηριών. Δεν προσδιορίζει αυτομάτως ενιαία οικονομική πολιτική ή κοινή γεωπολιτική στρατηγική.
Στην ανάλυσή της στο The Loop του ECPR, η Sadie Zarris περιγράφει ένα σχήμα στο οποίο οι φοιτητικές συνελεύσεις επέλεξαν εξωτερικούς υποψηφίους. Οι ίδιοι οι φοιτητές αποκλείστηκαν από την υποψηφιότητα, ώστε η κινητοποίηση να μη θεωρηθεί όχημα προσωπικής πολιτικής ανέλιξης. Αποκλείστηκαν επίσης πρώην μέλη των κομμάτων του κυβερνώντος συνασπισμού και πρώην αξιωματούχοι κοινοβουλευτικών κομμάτων της αντιπολίτευσης. Δεν υπήρχε, όμως, γενική απαγόρευση για τα απλά μέλη της αντιπολίτευσης.
Αυτή η διευκρίνιση έχει σημασία. Η αποστασιοποίηση από το κομματικό κατεστημένο υπήρξε κεντρικό στοιχείο αξιοπιστίας, αλλά δεν ισοδυναμεί με απουσία πολιτικών αντιλήψεων. Οι διαφορετικές απόψεις παραμένουν και θα γίνουν περισσότερο ορατές όταν η συζήτηση περάσει από τις αρχές στις συγκεκριμένες επιλογές.
Από τις συνελεύσεις στην κυβερνητική ευθύνη
Χαρακτηριστικό της εσωτερικής λειτουργίας ήταν ο αποκλεισμός του πρύτανη του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου, Βλάνταν Τζόκιτς: 43 από τις 85 συνελεύσεις ψήφισαν την απομάκρυνσή του. Επικεφαλής της λίστας αναδείχθηκε ο καρδιολόγος και καθηγητής Ιλία Σρντάνοβιτς. Η ουσιαστικότερη παρατήρηση της Zarris αφορά τη λογοδοσία: η δέσμευση των υποψηφίων απέναντι στο κίνημα είναι ηθική και πολιτική. Μετά την εκλογή τους, οι συνελεύσεις δεν μπορούν να ανακαλέσουν τη βουλευτική έδρα.
Εδώ βρίσκεται η βασική αντίφαση του εγχειρήματος. Η οριζόντια οργάνωση περιορίζει την προσωπολατρία και ενισχύει τη συμμετοχή. Η διακυβέρνηση, όμως, απαιτεί σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων, ταχύτητα και πρόσωπα που αναλαμβάνουν δημόσια την ευθύνη.
Ένας υπουργός δεν μπορεί να παραπέμπει κάθε δύσκολη απόφαση σε διαδοχικές συνελεύσεις. Αντίστοιχα, οι συνελεύσεις δεν μπορούν να καθορίζουν κυβερνητικές επιλογές χωρίς να είναι ξεκάθαρο ποιος λογοδοτεί για το αποτέλεσμα. Χρειάζεται επομένως ένας λειτουργικός τρόπος σύνδεσης της κοινωνικής συμμετοχής με την κοινοβουλευτική ευθύνη.
Το πρόβλημα δεν είναι «πού θα βρεθούν οι βουλευτές». Οι πολίτες ψήφισαν ήδη συγκροτημένη εκλογική λίστα. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν οι εκλεγμένοι θα διατηρήσουν κοινή κατεύθυνση όταν κληθούν να εγκρίνουν προϋπολογισμό, διορισμούς, μεταρρυθμίσεις και δύσκολους συμβιβασμούς.
Η ενότητα θα δοκιμαστεί στις αποφάσεις
Η καταπολέμηση της διαφθοράς αποτελεί ισχυρό συνεκτικό αίτημα. Δεν προσφέρει από μόνη της απαντήσεις για τη φορολογία, τους μισθούς, τις δημόσιες δαπάνες ή τη χρηματοδότηση των κοινωνικών υπηρεσιών. Εκεί θα δοκιμαστεί η συνοχή της νέας πλειοψηφίας.
Για την οικονομία, το ζητούμενο είναι η αλλαγή να συνοδευτεί από προβλεψιμότητα. Διαφανείς δημόσιες συμβάσεις, αξιόπιστη διοίκηση και σταθεροί κανόνες μπορούν να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη. Παρατεταμένη αβεβαιότητα γύρω από τις αρμοδιότητες και τις προτεραιότητες θα μπορούσε να περιορίσει αυτή την ευκαιρία.
Δεν προκύπτει, συνεπώς, ότι νέες βουλευτικές εκλογές είναι αναπόφευκτες. Αποτελούν πιθανό ενδεχόμενο μόνο εάν η πλειοψηφία αδυνατήσει να συγκροτήσει βιώσιμη κυβέρνηση ή χάσει τη συνοχή της. Η Σερβία έδωσε ισχυρή εντολή πολιτικής αλλαγής. Η επιτυχία της θα κριθεί από το αν το κίνημα καταφέρει να μετατρέψει την κοινωνική εμπιστοσύνη σε θεσμούς που λειτουργούν, αποφάσεις που εφαρμόζονται και εξουσία που ελέγχεται.
